Jak wybrać obligacje skarbowe — czym różni się osiem rodzajów

Poniższa tabela zestawia wszystkie osiem rodzajów detalicznych obligacji skarbowych według trzech cech ustalanych raz, przy konstruowaniu danego rodzaju, i niezmiennych przez całe jego życie: okresu, sposobu ustalania oprocentowania oraz częstotliwości wypłaty odsetek. To jedyne parametry, które można porównywać bez patrzenia na konkretną emisję.

Zwróć uwagę, że okres i podstawa oprocentowania nie są niezależne: wszystkie serie dłuższe niż trzy lata są indeksowane inflacją, a obie serie o stałym oprocentowaniu należą do najkrótszych. Nie da się kupić dziesięcioletniej obligacji ze stałym oprocentowaniem; takiego produktu w ofercie po prostu nie ma.

Cztery rodzaje wypłacają odsetki (OTS, ROR, DOR, COI), a cztery je kapitalizują (TOS, ROS, EDO, ROD). Różnica nie polega na tym, ile odsetek się nalicza, tylko na tym, czy naliczone odsetki dalej pracują. Przy obligacji czteroletniej dotyczy to trzech okresów odsetkowych; przy seriach na 10 lat (EDO) i 12 lat (ROD) — kilkunastu, więc efekt narasta odpowiednio dłużej.

Odwrotna strona jest równie konkretna: obligacja kapitalizowana nie daje żadnego bieżącego dochodu. Jeśli oczekujesz regularnych wpływów, na przykład dopłaty do rachunków, potrzebujesz serii z wypłatą, i wtedy wybór zawęża się do czterech rodzajów, z których dwa (ROR, DOR) płacą co miesiąc.

To jest najczęściej pomijany szczegół w porównaniach obligacji, a dotyczy każdego, kto kupował przed wrześniem 2024 roku. Opłata za przedterminowy wykup jest przypisana do emisji, a nie do rodzaju obligacji: kupując obligację, „zamrażasz” obowiązującą wtedy stawkę na całe jej życie. Ministerstwo podniosło opłatę dla 5 z 8 rodzajów (TOS, COI, ROS, EDO i ROD) z dniem 1 września 2024 roku.

W praktyce znaczy to, że tabela opłat opublikowana dzisiaj opisuje wyłącznie obligacje kupione dzisiaj. Jeśli masz w portfelu starsze serie, obowiązuje Cię lewa kolumna, i dla TOS, COI, ROS, EDO i ROD jest ona wyraźnie korzystniejsza. Trzy rodzaje (OTS, ROR i DOR) nie zmieniły stawki wcale.

W seriach kapitalizowanych (TOS, ROS, EDO i ROD) opłata za wcześniejszy wykup jest ograniczona do wysokości narosłych odsetek — w najgorszym razie wychodzisz z kwotą równą wpłaconej, nigdy niższą. W seriach z wypłatą odsetek takiego ograniczenia nie ma: dla ROR, DOR i COI opłata jest pobierana w pełnej wysokości, także wtedy, gdy przekracza odsetki naliczone do dnia wykupu.

Skutek jest policzalny i zaskakuje: przy wcześniejszym wykupie takiej obligacji w pierwszych miesiącach po zakupie, zanim zdąży naliczyć się odpowiednio dużo odsetek, wypłata może wynieść mniej niż 100 zł za obligację. Nie jest to kara umowna ani wyjątek, tylko zwykłe działanie mechanizmu opłaty, którego większość zestawień nie odnotowuje. Dokładną kwotę dla konkretnej daty i serii pokazuje kalkulator.

Dwa z ośmiu rodzajów, sześcioletnie ROS i dwunastoletnie ROD, są obligacjami rodzinnymi i nie są dostępne w otwartej ofercie. Kupić je może wyłącznie osoba wskazana z imienia i nazwiska w pozytywnej decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego z programu „Rodzina 800+”.

Ograniczona jest też kwota: limit zakupu odpowiada sumie świadczenia otrzymanego od początku jego przyznania, a przy składaniu dyspozycji system sprawdza tę kwotę w Rejestrze Centralnym Beneficjentów. Jeśli nie pobierasz tego świadczenia, realny wybór zawęża się do sześciu rodzajów, a najdłuższą dostępną serią jest EDO (10 lat).

Podatek Belki od odsetek pobiera emitent przy wypłacie lub wykupie. Jest to podatek zryczałtowany, potrącany u źródła. Nie wykazujesz go w zeznaniu rocznym i nie łączysz z dochodami z giełdy: PIT-38 dotyczy sprzedaży papierów notowanych na rynku, a nie odsetek od detalicznych obligacji oszczędnościowych.

Ma to jeden praktyczny skutek przy wcześniejszym wykupie: podatek liczy się od odsetek pomniejszonych o pobraną opłatę, a nie od odsetek brutto. Kolejność tych dwóch działań zmienia końcową kwotę, dlatego kwoty „na rękę” nie da się oszacować, mnożąc odsetki przez 0,81.

Detaliczne obligacje skarbowe kupuje się bezpośrednio u emitenta, nie na giełdzie i nie przez dom maklerski dowolnego wyboru. Sprzedaż prowadzą dwa banki: PKO Bank Polski — w oddziałach, w Punktach Obsługi Klientów Biura Maklerskiego oraz przez serwis obligacjeskarbowe.pl — a także Bank Pekao, w swojej sieci sprzedaży i w aplikacji PeoPay. Zakup jest możliwy również telefonicznie. Cena jednej obligacji w sprzedaży pierwotnej to 100 zł i nie zależy od kanału.

Za wykup obligacji i wypłatę odsetek odpowiada Skarb Państwa — jako dłużnik jest jednocześnie gwarantem tych zobowiązań i odpowiada za nie całym majątkiem. To inny mechanizm niż gwarancja Bankowego Funduszu Gwarancyjnego, która chroni depozyty bankowe do określonej kwoty; tutaj żaden limit kwotowy nie występuje, bo nie jest to depozyt.

Nie znajdziesz tu zdania „EDO płaci dziś 5,35%”. Oprocentowanie pierwszego okresu i marża ponad inflację są ustalane osobno dla każdej emisji i zmieniają się co miesiąc, a liczba wpisana w poradnik jest nieaktualna, zanim ktokolwiek zdąży ją przeczytać. Wszystko, co opisano wyżej, wynika natomiast z konstrukcji danego rodzaju obligacji i nie zmienia się wraz z ofertą.

Aktualne oprocentowanie sprawdzaj w liście emisyjnym na obligacjeskarbowe.pl, a wynik dla własnej kwoty i daty policz w kalkulatorze, który korzysta z tych samych stawek opłat i tej samej arytmetyki wykupu, które opisuje ten poradnik.